Linux sistemlerinde servis yönetimi ve başlangıç süreçlerinin kontrolü, uzun yıllar boyunca init, SysV ve Upstart gibi sistemlerle sağlanmaktaydı. Ancak bu sistemlerin yerine geliştirilen systemd, daha hızlı başlatma süreleri ve kapsamlı kaynak yönetimi sağlayan modern bir servis yöneticisi olarak öne çıkmaktadır. systemd, sistem açılışında devreye girerek servisleri sırayla başlatır, kaynak tüketimini yönetir ve arka plandaki işlemleri kontrol eder. Oturumlar, bağlama noktaları (mount), takas alanları (swap) ve hedef birimler gibi birçok öğeyi denetler. Bu işlemleri systemctl, journalctl, loginctl, cgls, cgtop ve nspawn gibi araçlarla gerçekleştirir. Ayrıca, CPU kullanımının etkin izlenmesi için Prometheus ve Grafana gibi sistem gözlemleme araçlarıyla entegre şekilde çalışabilir. systemd’nin bağımlılıklara dayalı servis başlatma düzeni, sistemin kararlılığını artırır.
Linux’ta Daemon Süreçleri
Linux sistemlerinde daemon’lar, sistem açıldığında otomatik olarak başlatılan ve kullanıcı müdahalesi olmadan arka planda çalışan servis süreçleridir. Örneğin, sshd servisi uzak bağlantılara izin verir ve sistem çalıştığı sürece arka planda aktif kalır. Genellikle adlarının sonunda “d” harfi bulunur (örneğin: httpd, sshd, systemd) ve bu, onların daemon yani arka plan servisi olduğunu gösterir.
Daemon: Kullanıcıdan bağımsız olarak arka planda çalışan servis süreçleridir.
Socket: Yerel veya ağ üzerinden gelen bağlantıları dinleyen iletişim uç noktalarıdır.
Service: Genellikle bir veya daha fazla daemon tarafından sağlanan sistem hizmetlerini ifade eder.
Unix geleneğinden gelen Linux sistemlerinde, çekirdek yüklendikten sonra ilk çalışan süreç init olurdu. Bu süreç sistemin başlangıç seviyesini belirlemek için /etc/inittab dosyasını okur ve PID 1 olarak başlatılır. Hangi seviyede (runlevel) başlatılacağını aşağıdaki numaralara göre belirler:
- 0 – Halt: Sistemin kapanması
- 1 – Single User Mode: Tek kullanıcı kurtarma modu
- 2, 3 – Multiuser Mode: Ağ bağlantısı olmadan (2) veya ağ destekli (3) çoklu kullanıcı modu
- 5 – X11 Mode: Grafik arayüzlü başlatma (X11)
- 6 – Reboot: Sistemin yeniden başlatılması
Günümüzde bu yapıların yerini büyük oranda systemd almış olsa da, klasik runlevel mantığı hâlen bazı sistemlerde kullanılmakta ve sistemin açılış davranışlarını anlamak için önem taşımaktadır.
systemd Unit Dosyaları ve Türleri
Systemd yapısı, “unit” olarak adlandırılan dosyalar aracılığıyla yapılandırılır. Her unit dosyası bir servis, mount noktası, hedef, zamanlayıcı ya da benzeri bir öğeyi tanımlar. Bu dosyalar genellikle /etc/systemd/system/ ya da /lib/systemd/system/ dizinlerinde yer alır.
En yaygın unit türleri şunlardır:
.service → Servisleri tanımlar
.socket → Socket’ler için yapılandırma içerir
.target → Birden çok servisin gruplandığı hedeflerdir
.mount → Disk bölümlerinin bağlanmasını tanımlar
.swap → Takas alanlarını yönetir
systemctl Komutları
Servisleri Başlatma ve Durdurma
Bir servisi başlatmak için start komutu kullanılır. Komut, sistemde değişiklik yapacağından sudo ile çalıştırılmalıdır.
sudo systemctl start application.serviceÇalışmakta olan bir servisi durdurmak için stop komutu kullanılır:
sudo systemctl stop application.serviceServisi yeniden başlatmak için restart komutu verilir:
sudo systemctl restart application.servicesystemctl Tüm Hizmetleri Listeleme
Sistemde şu anda çalışan ve yüklenmiş servisleri görmek için aşağıdaki komut kullanılabilir:
systemctl list-units| Sütun Adı | Açıklama |
|---|---|
| BİRİM (UNIT) | Hizmetin tanımlı olduğu birim dosyasının adıdır. Hizmetin nasıl çalıştırılacağını belirler. |
| AÇIKLAMA (DESCRIPTION) | Hizmet hakkında kısa bilgi verir. |
| LOAD | Birim dosyasının belleğe yüklenip yüklenmediğini gösterir. |
| ACTIVE | Hizmetin şu anda aktif (çalışır) olup olmadığını belirtir. |
| SUB | Hizmetin alt durumunu gösterir. Örneğin: çalışıyor, durdu, hata verdi gibi. |
NOT: systemctl list-units komutu yalnızca aktif (çalışan) servisleri gösterir. Bu yüzden LOAD sütunu her zaman “loaded” olarak görünür.
Diğer, yani çalışmayan servisleri görmek için ekstra parametreler kullanmak gerekir.
systemctl ile Etkin Olmayan Hizmetleri Listeleme
Eğer sadece çalışmayan (durdurulmuş) servisleri görmek istiyorsanız, aşağıdaki komutu kullanabilirsiniz:
sudo systemctl list-units --type=service --state=inactive
systemctl ile Etkinleştirilmiş Hizmetleri Listeleme
Sistemde önyükleme sırasında otomatik olarak başlayan servisleri görmek için:
sudo systemctl list-unit-files --type=service --state=enabled
Klasik service ve chkconfig Komutlarına Alternatifler
| Geleneksel Komut | systemd Karşılığı | Açıklama |
|---|---|---|
| service sshd start | systemctl start sshd.service | Servisi başlatır |
| service sshd stop | systemctl stop sshd.service | Servisi durdurur |
| chkconfig sshd on | systemctl enable sshd.service | Açılışta başlatır |
| chkconfig sshd off | systemctl disable sshd.service | Açılışta başlatmaz |
| chkconfig –list | systemctl list-unit-files –type=service | Tüm servisleri listeler |
Sık Sorulan Sorular
Servisleri listelerken sadece çalışanları nasıl görebilirim?
systemctl list-units --type=service --state=active.service uzantısı yazmadan komut çalışır mı?
Evet, systemctl komutları .service uzantısını otomatik olarak varsayar. Ancak netlik ve uyumluluk açısından uzantıyı yazmanız önerilir.
Varsayılan açılış hedefini (runlevel) nasıl öğrenebilirim?
systemctl get-defaultServisin sistem açılışında başlamasını nasıl sağlarım?
sudo systemctl enable servis_adisystemd ile eski init sistemleri arasındaki fark nedir?
Eski sistemler sıralı çalışırken, systemd servisleri paralel başlatabilir, bağımlılık yönetimi yapabilir ve servis durumlarını daha etkili şekilde izleyebilir. Ayrıca journalctl ile birleşik bir günlükleme sistemi sunar.
Hangi dağıtımlar systemd kullanıyor?
Ubuntu, Debian, Fedora, CentOS, RHEL, SUSE, Arch Linux gibi birçok modern Linux dağıtımı artık varsayılan olarak systemd ile gelir.
Servis neden failed (başarısız) olur ve nasıl kontrol edilir?
Bir servis yapılandırma hatası, bağımlı servis eksikliği veya kaynak erişim problemi nedeniyle failed olabilir. Durumu görmek için:
systemctl status servis_adi